• پرده اول: آذر 1400
آذرماه سال گذشته، با اتخاذ تصمیم کبری دولت سیزدهم در زمینه الگوی مصرف گاز، تعرفه قبلی گاز خانگی، اصلاح و جزییات تعرفه جدید و رشد چهار برابری قبض گاز مشترکان پرمصرف یا بدمصرف منتشر شد. بر این اساس، بعد از حدود شش سال ثابت ماندن تعرفه گاز، بالاخره با ابلاغ آیین نامه اجرایی تعیین تعرفه های مصارف گاز در دوره سرما در سال 1400 توسط معاون اول رئیس جمهوری، از ابتدای آذرماه 1400، اعمال نرخ جدید تعرفه¬های مصارف خانگی، الزامی شد. همچنین ماه¬های سرد سال از 16 آبان تا 31 فروردین سال بعد و ماه¬های گرم از اول اردیبهشت تا 15 آبان هر سال تعیین گردید.
این اصلاح تعرفه، از سوی هیئت وزیران در جلسه 26 آبان 1400، به پیشنهاد مشترک وزارتخانه¬های نفت و نیرو، به استناد بند (ی) تبصره 8 ماده واحده قانون بودجه سال 1400 کل کشور در قالب آیین نامه اجرایی مربوط به تعیین تعرفه-های مصارف گاز در دوره سرما سال 1400، به تصویب رسید.
• شاخص¬های مهم: از پله تا اقلیم
برای تعیین و محاسبه تعرفه گاز و اصلاح قیمت¬ها، دو شاخص بیش از دیگر متغیرها، تاثیرگذارند: پله و اقلیم. پله¬های مصرفی در بخش خانگی، از 1 تا 12 (از کم¬مصرف¬ترین تا پرمصرف¬ترین) و اقلیم¬ها از 1 تا 5 (سردترین تا گرم¬ترین مناطق) را شامل می¬شود. هرچه پله¬های مصرفی به سمت 12 و هرچه اقلیم¬ها به سمت 5 پیش بروند، قیمت¬ گاز مصرفی افزایش پیدا می¬کند.
طبق مصوبه سال 1400، در جدول 12 پلکانی تعرفه گاز بخش خانگی، از پله 4 تا 12، هر پله 40 درصد به مبلغ گاز اضافه میشود. مبلغ هر مترمکعب گاز در پله اول، 414 ریال (41.4 تومان) و در پله 12 یا آخر، 19 هزار و 959 ریال (حدود 1996 تومان) است. با این مصوبه، تعرفه گاز برای 3 پله اول در 5 اقلیم، نسبت به قبل تغییری نکرده اما از پله چهارم تا دوازدهم، رشد 8 تا 300 درصدی داشته است. جدول زیر بیانگر تعرفه¬ جدید گاز در آذر 1400، مقایسه با تعرفه¬ قبلی و درصد رشد آن است.
عامل¬ تعیین¬کننده دیگر، غیر از پله¬های مصرف در بخش خانگی، تعرفه¬بندی و سنجش کم¬مصرف یا پرمصرف¬ها بر اساس اقلیم است. بر این اساس مناطق سردسیر کشور مانند برخی استان¬های غرب یا شمال شرقی که مصرف گاز بالاتری در ماه¬های سرد دارند، در اقلیم 1 قرار می¬گیرند و تا 300 مترمکعب مصرف، در پله اول محسوب می¬شوند اما مناطق گرمسیر مانند برخی استان¬های جنوب کشور، در اقلیم 5 قرار می¬گیرند و تا 75 مترمکعب مصرف، در پله اول قرار می-گیرند. برای اقلیم 1، مازاد بر 1300 مترمعکب مصرف، جزء پله 12 است و برای اقلیم 5، مازاد بر 1050 مترمکعب مصرف، در پله 12 قرار می¬گیرد.
• پرده دوم: فروردین 1401
بعد از اصلاح تعرفه گاز در آذرماه 1400، مقرر شد در قالب بند میم تبصره 1 قانون بودجه 1401، الگوی مصرف گاز طبیعی برای اقلیمهای مختلف کشور، حداکثر دو ماه پس از ابلاغ این قانون، از سوی وزارت نفت و با همکاری سازمان برنامه و بودجه، وزارت راه و شهرسازی و سازمان ملی استاندارد تهیه شود و به تصویب هیئت وزیران برسد. بر این اساس، قانون بودجه 1401، در تاریخ 25 اسفند در مجلس شورای اسلامی، تصویب و 9 فروردین 1401 توسط رییس جمهوری برای اجرا به سازمان برنامه و بودجه کشور ابلاغ شد. بنابراین طبق قانون یادشده، الگوی مصرف گاز باید حداکثر تا 9 خرداد تهیه و بعد از تصویب در هیئت وزیران ابلاغ می¬شد. در همین زمینه، طبق اعلام شرکت ملی گاز ایران، این شرکت، از طریق وزارت نفت، پیشنهادهای خود را درباره تغییر تعرفههای گاز پرمصرفها به دولت ارسال کرده است. همچنین آییننامه پیشنهادی وزارت نفت برای نحوه تعیین تعرفه آب، برق و گاز و الگوی مصرف گاز طبیعی در اقلیمهای مختلف کشور، اوایل خردادماه امسال به دولت ارائه شد.
بر اساس بند (ک) تبصره 15 قانون بودجه سال 1401، وزارتخانههای نفت و نیرو موظفند تعرفه آب، برق و گاز مشترکان را بهگونهای اصلاح کنند تا با رعایت مناطق جغرافیایی کشور، تعرفه مشترکان کممصرف و خانوارهای محروم تحت پوشش کمیته امداد و سازمان بهزیستی برابر صفر، مشترکان تا الگوی مصرف به صورت یارانهای، مشترکان پرمصرف بالاتر از الگوی مصرف به صورت غیریارانهای و بر اساس الگوی افزایش پلکانی، تعیین شود. با این اتفاق، انتظار می¬رفت تغییر تعرفه¬ها از خردادماه امسال ابلاغ شود.
به گفته جواد اوجی، وزیر نفت، آنچه در سال قبل، درخصوص تعرفه گاز ابلاغ شده، بخشی از طرح الگوی مصرف بوده و ادامه آن به امسال منتقل شده است. دلیل این امر، جلوگیری از «تکانه¬های اقتصادی» عنوان شده است. اکنون بر اساس قانون بودجه 1401، تعرفه گاز مشترکان پرمصرف، برای بهینه¬سازی مصرف گاز باید «بدون یارانه» باشد. وزیر نفت از تعیین تکلیف طرح الگوی مصرف گاز، توسط هیئت دولت، «به زودی» خبر داده است.
• میزان مصرف: از کم¬مصرف¬ها تا پرمصرف¬ها
میزان مصرف گاز در ایران حدودا معادل 12 کشور ثروتمند اروپایی است و در ماه¬های سرد سال مانند دی ماه سال گذشته، به 560 تا 570 میلیون مترمکعب یعنی 70 درصد مجموع گاز تولیدی کشور رسید. بر اساس آمار شرکت ملی گاز ایران، از نظر واحد مصرف، حدود 76 درصد مشترکان گاز خانگی، در پله¬های 1 تا 3 (کم¬مصرف¬ها) قرار دارند، حدود 20 درصد، جزء پله¬های 4 تا 6 (متوسط¬مصرف¬ها یا مطابق الگوی مصرف) هستند و حدود 4 درصد در پله¬های 7 تا 12 (پرمصرف¬ها) قرار می¬گیرند.
همچنین مقایسه سال¬های 1399 تا 1400 از نظر واحد مصرف گاز نشان می¬دهد کم¬مصرف¬ها (پله 1 تا 3) در سال 1400 نسبت به 1399، حدود سه دهم درصد کاهش یافته¬اند اما در مقابل، متوسط¬مصرف¬ها (پله¬های 4 تا 6) در همین مدت زمان، حدود 1.1 درصد افزایش یافته¬اند و در نهایت، پرمصرف¬ها (پله¬های 7 تا 12)، حدود هشت دهم درصد کاهش یافته¬اند. از این منظر، بیشترین تغییرات در بخش متوسط¬مصرف یا همان الگوی مصرف رخ داده است.
علاوه بر این، از نظر جمعیت کشور، کم¬مصرف¬های گاز خانگی، حدود 50 درصد، متوسط¬مصرف¬ها حدود 40 درصد و پرمصرف¬ها حدود 10 درصد را شامل می¬شوند که در این میان، جمعیت پرمصرف¬ها در سال 1400 نسبت به 1399، حدود 2 درصد کاهش و جمعیت متوسط¬مصرف¬ها و کم¬مصرف¬ها، هرکدام حدود یک درصد افزایش یافته¬¬اند.
• تاثیر تعرفه¬های جدید بر کاهش مصرف گاز
موضوع مهم دیگر، میزان تاثیر تعرفه¬های جدید گاز بر الگوی مصرف است. بسیاری مواقع، شواهد نشان می¬دهد با افزایش حتی چندبرابری قیمت یک کالا، محصول یا خدمت، میزان مصرف خصوصا توسط قشر مرفه، تغییر چندانی نمی-کند، چون به دلیل درآمد بالا تاثیر زیادی بر هزینه¬های زندگی آنها نمی¬گذارد و همین موضوع، موجب شکست طرح¬هایی مانند الگوی مصرف با وجود افزایش تعرفه¬ها می¬شود. اکنون سوال این است که با توجه به دامنه گسترده پرمصرف¬های گاز از اقشار غنی تا متوسط و پایین درآمدی، آیا این موضوع درباره اصلاح تعرفه گاز هم صادق است؟
اظهارات سیدجلال نورموسوی، مدیر هماهنگی امور گازرسانی شرکت ملی گاز ایران، بیانگر تاثیرگذاری افزایش قیمت¬ها بر کاهش مصرف است. به گفته وی، بعد از افزایش تعرفه گاز در آذرماه سال گذشته، مشترکان پرمصرف سال 1399 (پله¬های 7 به بالا)، حدود یک درصد کاهش داشته¬اند و حدود 25 درصد پرمصرف¬ها به خاطر اصلاح تعرفه گاز خانگی مجبور به رعایت الگوی مصرف شده¬¬اند. جدول زیر، بیانگر میزان مصرف گاز (بر اساس واحد مصرف و جمعیت) از کم¬مصرف¬ها تا پرمصرف¬ها و نیز مقایسه مصرف گاز در سال 1400 (بعد از افزایش تعرفه)، نسبت به سال 1399 است.
جدول مقایسه میزان مصرف گاز، سال 1399 تا 1400 (کم¬مصرف تا پرمصرف)
درصد واحد مصرف (پرمصرف تا کم¬مصرف)
پرمصرف
(پله 7 تا 12) متوسط¬مصرف یا مطابق الگوی مصرف
(پله 4 تا 6) کم¬مصرف
(پله 1 تا 3)
1399 1400 1399 1400 1399 1400
3.9 3.1 19.8 20.9 76.3 76
درصد مصرف¬ (بر اساس جمعیت)
11.8
9.8 38.1
39.2 50.1 51
• تضاد پرمصرف¬ها: غنی و فقیر در کنار هم!
تضاد جالب توجهی در بین مشترکان پرمصرف گاز از بالاترین دهک¬های اقتصادی تا پایین¬ترین آنها دیده می¬شود که علی-رغم شکاف طبقاتی، در این زمینه، در یک ردیف، قرار می¬گیرند¬ و البته هرکدام دلایل خاص خود را دارند: پرمصرف مرفه تا پرمصرف فقیر! برخورداری از زیربنای وسیع محل سکونت و داشتن امکانات رفاهی گسترده مانند استخر، جکوزی و سونا برای ساکنان ویلایی شمال تهران و مناطق ییلاقی و لاکچری، دو دلیل مهم پرمصرف بودن مشترکان مرفه جامعه است. در مقابل، ساکن بودن در مناطق سردسیر، استفاده¬ کردن از وسایل گازسوز پرمصرف و سکونت در واحدهای مسکونی غیراستاندارد از نظر تجهیزات گرمایشی و گازسوز، از دلایل پرمصرف بودن مشترکان کم¬درآمد است. اقلیم¬بندی تعرفه¬های گاز نیز به دلیل رعایت عدالت بین این پرمصرف¬¬ها و سایر پله¬های مصرف صورت گرفته تا قبض گاز قشر متوسط یا ضعیف اما پرمصرف در اقلیم سرد، با قشر مرفه یکسان نباشد.
جدول «تضاد پرمصرف¬های» گاز خانگی از نظر پایگاه طبقاتی و اقلیم
پرمصرف¬های گاز خانگی وضعیت اقتصادی
ساکنان مناطق سردسیر معمولا متوسط و ضعیف
واحدهای مسکونی با استاندارد پایین ضعیف
مصرف¬کنندگان تجهیزات گازسوز پرمصرف ضعیف
ساکنان مناطق ییلاقی، ویلایی و شمال شهر (پایتخت و کلان-شهرها) عالی
• پرده سوم: تابستان 1401
البته در کنار تعرفه گاز و میزان مصرف، عوامل دیگری مانند فرسودگی شبکه زیرساختی، عدم سرمایهگذاری، تحریمها، ضعف¬های مدیریت منابع انرژی، با وجود برخورداری ایران از ذخایر غنی، موجب ناترازی انرژی گاز خصوصا در ماه¬های سرد سال شده است؛ به¬گونه¬ای که علی¬رغم ورود 800 میلیون مترمکعب روزانه به شبکه سراسری در زمستان سال گذشته، آمار مصرف گاز خانگی از الگوی مصرف، گذر کرد و به مرحله بحران رسید. میزان تولید و مصرف گاز کشور در فصول سرد پارسال، به شرح جدول زیر است.
جدول تولید و مصرف گاز در فصول سرد- سال 1400
واحد تولید گاز
نوع مصرف گاز مترمکعب (روزانه)
خانگی حدود 560 تا 570 میلیون
صنعت حدود 110 میلیون
نیروگاه¬ها حدود 100 میلیون
مجموع (میزان تولید روزانه) حدود 800 میلیون
البته علاوه بر اصلاح تعرفه¬ها، مواردی مانند هوشمندسازی توزیع گاز و نصب کنتورهای هوشمند با اولویت مشترکان پرمصرف نیز در اصلاح الگوی مصرف گاز، بسیار تاثیرگذار است تا شاهد موضوعاتی مانند 2 میلیارد مترمکعب گاز گمشده در کشور، به دلیل دستکاری کنتورها یا خطای انسانی در خوانش آنها نباشیم.
• پرده چهارم: پاییز و زمستان 1401
اکنون، موعد تصمیم درباره طرح الگوی مصرف گاز در سال 1401 بر اساس قانون بودجه به¬ویژه تشویق کم¬مصرف¬ها و آزادسازی تعرفه برای پرمصرف¬ها در جهت عدالت یارانه¬ای است. سال گذشته، با توجه به اینکه ماه¬های آغازین شروع به کار دولت سیزدهم بود، تعرفه¬های جدید، آبان¬ ماه تصویب، آذرماه اجرا و ادامه آن به سال جاری، موکول شد. حالا که قانون بودجه 1401، در 9 فروردین امسال، ابلاغ و مقرر شده دو ماه بعد از آن، طرح الگوی مصرف گاز ارائه شود و از آنجا که 16 آبان، آغاز روز و ماه سرد سال تعیین شده، انتظار می¬رود دولتمردان، طرح الگوی مصرف گاز را در همین ابتدای تابستان، تعیین تکلیف و هرچه زودتر، نتیجه را ابلاغ کنند. برای مدیریت بحران مصرف و پیشگیری از ناترازی گاز در سرمای پاییز و زمستان، تعابیری مانند «به¬زودی»، مناسب نیست. وقت، مانند انرژی، طلاست. این بازی، وقت اضافه ندارد و دقیقه 90، زمان تصمیم¬گیری نیست. همین الان، دقیقه 90 است! فردا، امروز است!