بر اساس رویکرد روان¬شناسانه «تقویت مثبت»، یک شیوه انگیزش در جهت افزایش دفعات تکرار یک رفتار است و پاداش کم¬مصرفان برق در همین زمینه ارزیابی می¬شود و در صورت اطلاع¬رسانی و فرهنگ¬سازی صحیح، قدرت تغییر الگوها و عادات غلط را در جامعه دارد. با وجود آمار و ارقام اعلام¬شده درخصوص پاداش کم¬مصرف¬ها، هنوز جزییات موضوع، میزان پاداش حاصل از آن و نیز برق رایگان، برای برخی از مردم عادی روشن نیست.
• چقدر مصرف، چقدر پاداش؟!
برای روشن¬تر شدن پاداش مشترکان کم¬مصرف، تعریف این دسته از مشترکان با توجه به میزان مصرف برق، ضروری است. این موضوع را با توجه به سیاست¬های تشویقی وزارت نیرو و نیز اظهارات علی¬اکبر محرابیان، می¬توان در گزاره-های زیر برشمرد:
1- هر مشترک بخش خانگی در تابستان، در مناطق عادی، ماهانه 300 کیلووات ساعت سهمیه مصرف دارد. این سهمیه یا الگوی مصرف ماهانه در مناطق گرمسیری یک (فوق¬العاده گرم) 3000 کیلووات، گرمسیری دو (بسیار گرم) 2000 کیلووات، گرمسیری سه (گرمای متوسط)، 1000 کیلووات و گرمسیری چهار (تا حدی گرم)، 400 کیلووات است.
2- مشترکانی که الگوی مصرف را رعایت کنند، بابت هر کیلووات به طور متوسط، 100 تومان پرداخت می¬کنند. این در حالی است که قیمت تمام¬شده برق در نیروگاههای حرارتی، 650 تومان است و فقط، یک ششم قیمت دریافت می¬شود.
3- از ابتدای خرداد تا پایان شهریورماه، هر مشترک (با رعایت الگوی مصرف) که یک کیلووات، مصرف برق را نسبت به سال گذشته کاهش دهد، 500 تومان یا پنج برابر تعرفه برق پاداش می¬گیرد.
4- قبض برق مشترکانی که حدنصاب الگوی مصرف را رعایت می¬کنند، در صورت 50 کیلووات صرفه¬جویی (از 300 به 250 در مناطق عادی) 25 هزار تومان است که با این صرفه¬جویی، هزینه برق رایگان می¬شود.
5- اگر یک مشترک (در مناطق عادی) به جای 250 کیلووات 200 کیلووات مصرف کند، 30 هزار تومان، پاداش دریافت می¬کند. همچنین اگر مشترکی در مناطق گرمسیری یک که امکان صرفهجویی بیشتر وجود دارد، سال گذشته 3000 کیلووات ساعت مصرف برق داشته و امسال آن را به 2000 کیلووات ساعت کاهش دهد، حدود 500 هزار تومان پاداش مدیریت مصرف دریافت میکند.
بر این اساس وزارت نیرو، متوسط مصرف در یک واحد مسکونی با توجه به انواع تجهیزات متعارف برقی را مشخص کرده که 10 نوع لوازم خانگی برقی پرکاربرد، شامل لامپ¬ها (کم¬مصرف 12 وات و LED)، یخچال و فریزر، تلویزیون رنگی، ماشین لباسشویی، جاروبرقی، اتو، سشوار، رایانه، ماکروفر، کولر (آبی و گازی) و سایر تجهیزات هستند. طبق اظهارات محمدحسن زربخش، رئیس انجمن علمی مدیریت مصرف انرژی ایران، 70 درصد برق مصرفی در منازل، مربوط به لوازم خانگی آشپزخانه و 30 درصد، مربوط به روشنایی و دیگر لوازم خانگی است. از مجموع برق مصرفی لوازم خانگی آشپزخانه، حدود 30 درصد به یخچال فریزر (که وسیله برقی 24 ساعته است) و 26 درصد به کولر آبی و گازی اختصاص دارد.
علاوه بر نوع وسایل برقی و متوسط مصرف آنها، مواردی همچون تاثیر کیفیت لوازم خانگی برقی از نظر میزان مصرف انرژی، زمان صحیح استفاده در شبانه¬روز، عمر و کیفیت سیمکشی ساختمان و لوازم خانگی و نیز آموزش نحوه استفاده بهینه و صحیح از تجهیزات برقی، می¬تواند کاهش مصرف و در نتیجه، پاداش کم¬مصرفی را به ارمغان بیاورد. در جدول زیر، انواع وسایل برقی با متوسط توان مصرفی و با توجه به میزان استفاده روزانه، مشخص شده است.
جدول وسایل برقی پرمصرف¬ تا کم¬مصرف¬ بر اساس شاخص¬های وزارت نیرو
ردیف نوع وسایل/ لوازم برقی متوسط مصرف (وات) میانگین ساعت مصرف
(شبانه¬روز)
1 کولر گازی 2000 / 3000 12 ساعت
2 اتو 1700 0.2 ساعت
3 ماشین لباسشویی 1500 0.3 ساعت
4 جاروبرقی 1200 0.2 ساعت
5 سشوار 1200 0.2 ساعت
6 ماکروفر 900 0.2 ساعت
7 کولر آبی 300 / 500 12 ساعت
8 فریزر 150 24 ساعت
9 تلویزیون رنگی 140 5 ساعت
10 یخچال 135 24 ساعت
11 رایانه (با مانیتور) 100 2 ساعت
12 لامپ کم¬مصرف (12 وات) 12 4 ساعت
13 لامپ LED 4 6 ساعت
14 سایر تجهیزات 300 1.8 ساعت
* (توضیح: هر کیلووات، برابر با 1000 وات است.)
اگرچه ممکن است شاخص¬هایی مانند میزان متوسط مصرف لوازم خانگی برقی و میانگین ساعت مصرف در شبانه¬روز، در جدول یادشده، با نظرات متفاوت و حتی انتقاداتی همراه باشد اما همین شاخص¬ها و اعداد، درخصوص الگوی مصرف، محاسبات تعرفه برق، تعیین مشترکان پرمصرف تا کم¬مصرف و در نهایت، تعلق پاداش یا قبض رایگان برق، مبنای وزارت نیرو محسوب می¬شوند.
• پاداش: چه و کِی مصرف نکنیم؟!
یکی از شاخص¬های مهم برای محاسبه میزان مصرف، مبلغ قبوض و اینکه مشترکان، مشمول پاداش می¬شوند یا خیر، مصرف وسایل برقی خانگی در ساعات اوج¬بار تا کم¬بار است که با دقت بیشتر در نحوه محاسبه تعرفه برق در قبوض، می¬توان به صحت این موضوع پی برد. در شش¬ماهه اول سال، خصوصا تابستان، ساعات 12 تا 18 اوج مصرف است و 23 تا 7 صبح، ساعات کم¬بار یا مصرف پایین است. همچنین ساعات اوج بار شبانه، 20:30 تا 23 است. بنابراین تعرفه برق در ساعات اوج مصرف افزایش می¬یابد و مشترکانی که در این ساعات، مصرف بیشتری دارند، نه تنها شامل پاداش نمی¬شوند بلکه قبوض با مبالغ سنگین در انتظار آنهاست؛ خصوصا کسانی که در این ساعات از وسایلی مانند ماشین لباسشویی، ماشین ظرفشویی، اتو، سشوار، جاروبرقی، سماور برقی، پلوپز و نظایر آن، استفاده می¬کنند. اینها تجهیزاتی هستند که برخلاف یخچال به خاطر ماهیت آن یا کولر در فصل گرما، می¬توان از آنها در ساعت اوج مصرف استفاده نکرد یا آن را به شدت کاهش داد.
این اقدام یعنی عدم مصرف در ساعات اوج و نیز کاهش حدود 25 تا 30 درصدی میزان استفاده از وسایل برقی پرمصرف منزل، می¬تواند به قبوض رایگان یا حتی پاداش و بستانکار شدن مشترکان از وزارت نیرو منجر شود؛ یعنی با مصرف بهینه در ساعات مناسب و صرفه¬جویی منطقی، مردم نه تنها بدهکار نخواهند بود بلکه طلبکار هم خواهند بود! میزان بستانکاری در قبوض برق و سامانه «برق من»، قابل مشاهده است.
• به خودمان یارانه معیشتی بدهیم!
طبق گزارش مدیرعامل شرکت مدیریت شبکه برق ایران در دی¬ماه سال گذشته، حدود 75 درصد مشترکان کمتر از الگوهای تعریف¬شده، برق مصرف میکنند. آمارهای دیگر از تحلیل رفتار مشترکان برق خانگی نشان می¬دهد حدود 85 درصد مشترکان، الگوی مصرف را رعایت می¬کنند و یا مصرف برق آنها، کمتر از الگوی مصرف است. بر این اساس، چنانچه مشترکان در مناطق عادی تا گرمسیری یک، دو، سه و چهار، حدود 10 درصد در مصرف برق تابستانی صرفه-جویی کنند، از 15 تا 150 هزار تومان و به همین نسبت، در صورت صرفه¬جویی 30 درصدی، حداقل از 45 تا 450 هزار تومان، پاداش دریافت می¬کنند.
با توجه به واریز یارانه معیشتی 300 تا 400 هزار تومانی برای هر فرد خانوار، پاداش مشترکان کم¬مصرف، می¬تواند با میزان یارانه یک نفر از اعضای خانواده برابری کند؛ یعنی مردم به خودشان یارانه بدهند! بر این اساس، خانوارها با این میزان صرفه¬جویی و با توجه به قیمت¬های کنونی، قادرند ماهانه حداقل یک روغن نیمه¬جامد زیرو ترانس پنج کیلویی یا سه بسته چای 500 گرمی مرغوب یا کالاهای اساسی دیگر تهیه نمایند.
• پاداش اجتماعی: تراز تولید و مصرف برق
علاوه بر اینها، صرفه¬جویی در مصرف برق، فراتر از پاداش به مشترکان خانگی، مزایای ارزشمندی در حوزه انرژی برای کشور دارد. طبق آمار وزارت نیرو، میزان مصرف برق با رکوردشکنی جدید در تاریخ 21 تیرماه امسال، با 9 درصد افزایش به بیش از 68 هزار مگاوات رسیده است. با توجه به حدود 30 میلیون مشترک خانگی در کشور و سهم حدود 35 درصدی مصرف برق خانگی از مجموع مصرف، با احتساب اوج مصرف طی روزهای تابستانی اخیر، روزانه حدود 24000 مگاوات برق، توسط مشترکان خانگی مصرف می¬شود. در این شرایط، چنانچه با توجه به پاداش لحاظ¬شده، علی¬رغم افزایش تعداد مشترکان، طی یک سال گذشته، مصرف برق خانگی، 10 درصد کاهش یابد، به میانگین سال گذشته خواهیم رسید که اتفاق ارزشمندی است. هرچه این کاهش مصرف، با سیاست¬های تشویقی و پاداش به کم¬مصرفان برق، بیشتر شود و نیروگاه¬ها توسعه و تجهیز یابد، نه تنها ناترازی تولید و مصرف برق را جبران می¬کند بلکه برای دولت و مردم، هر دو، پاداش یا مزیت بالایی ایجاد می¬شود.
این امر، همچنین به حمایت از طرح¬های بهینه¬سازی مصرف برق از جمله توسعه نیروگاه¬های مجازی با کمک انرژی¬های تجدیدپذیر می¬انجامد. بر این اساس، در بازار بهینه¬سازی، اجازه داده می¬شود انرژی صرفه¬جویی¬شده از طریق کاهش مصرف یا افزایش راندمان تولید در نیروگاه¬ها، به صنایع متقاضی فروخته شود و نیروگاه مجازی ایجاد گردد. این نیروگاه¬ها، مزایای زیادی مانند توانایی تحویل برق تولیدی با واکنش سریع نسبت به بار پیک دارد. از این رو، پاداش فردی حاصل از صرفه¬جویی به کم¬مصرفان برق، از جمله پاداش 38 درصدی مشترکان از ابتدای خرداد تا کنون، منجر به سرمایه¬گذاری¬های گسترده¬تر و پاداش¬های جمعی بزرگ¬¬تر برای هم¬ترازی تامین و تولید برق در کشور خواهد شد. برای مشترکان خانگی، در حالی که طی سال¬های اخیر، قطعی برق در تابستان به یک عادت تبدیل شده بود، تابستان بدون خاموشیِ مستمر و برنامه¬ریزی¬شده، پاداش اجتماعی بسیار ارزشمندی است.