• چابهار و شاخص¬های 10گانه اقتصاد دریامحور
گزاره¬های زیر که تنها قطراتی از دریای پتانسیل¬های ارزشمند بندر چابهار واقع در جنوب سیستان و بلوچستان و شمال دریای عمان محسوب می¬شود، گویای قابلیت¬های اقتصادی این بندر و سهم بی¬بدیل آن در توسعه پایدار است:
1. تنها بندر اقیانوسی ایران با قابلیت اتصال به اقیانوس هند و بزرگ¬ترین خلیج کشور در اطراف سواحل دریای عمان
2. هاب پیونددهنده بنادر منطقه، بهشت گمشده گردشگران، دروازه ملل و محور اصلی توسعه شرق کشور
3. قلب تپنده سواحل مکران با ظرفیتهای اقتصادی، تجاری، ترانزیتی، گردشگری و کشاورزی
4. همجواری با منطقه آزاد تجاری- صنعتی چابهار و فرصت بهره¬مندی از مزایای آن
5. مطمئنترین، بهترین و باصرفهترین مسیر اتصال به بازارِ حدود 1.5 میلیارد نفری خصوصا هندوستان
6. محل تلاقی دو کریدور ترانزیتی مهم جهان: شمال - جنوب و شرق - غرب
7. نزدیکترین، آسان¬ترین و راهبردی¬ترین مسیر دسترسی به آب¬های آزاد برای شش کشور محصور در خشکی شامل افغانستان، ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان و قزاقستان
8. چهارمین بندر مهم تجاری کشور از نظر مساحت و پسکرانه بعد از بنادر شهیدرجایی، امام¬خمینی و امیرآباد
9. نزدیک¬ترین بندر به مسیرهای اصلی تجارت جهانی به¬ویزه مسیر شرق به غرب و بنادر عمان، پاکستان، امارات و هند
10. معتدل¬ترین بندر جنوب ایران با «چهار بهار»؛ گرم¬ترین نقطه کشور در زمستان و خنکترین بندر جنوبی در تابستان.
• دلایل استراتژیک بودن بندر چابهار
شاخص¬ها و ظرفیت¬های یادشده بندر چابهار که در کرانه دریای مکران و اقیانوس هند واقع شده، عملا آن را به یکی از بنادر استراتژیک و گنجینه¬¬های پنهان اقتصاد کشور مبدل ساخته است؛ به¬گونه¬ای که از آن به عنوان هاب منطقه¬ای برای ترانزیت کالا، مسافرت¬ها و صنایع دریایی یاد می¬شود.
مواردی مانند موقعیت جغرافیایی منحصربه¬فرد و واقع شدن بندر چابهار در ورودی خلیج فارس و مدخل اقیانوس هند، خارج بودن از منطقه بحرانی خلیج فارس، اقتصادی¬ترین بندر برای ترانزیت کالا تا افغانستان، پاکستان و حوزه CIS و وجود این بندر به عنوان کلید توسعه شرق کشور از جمله دلایل راهبردی بودن بندر چابهار است. مزیت راهبردی دیگر، استفاده از این بندر به عنوان ترانشیپ به بنادر دیگر خلیج فارس، علاوه بر ترانزیت است. از این¬رو، بندر چابهار محل یا واسطه عبور کالاهایی است که امکان انتقال مستقیم آنها از مبدا به مقصد وجود ندارد.
بندر چابهار با پیشینه حدود 50 ساله از زمان تاسیس در قالب طرح جامع (از 1352)، دارا بودن 300 کیلومتر مرز دریایی، 541 کیلومتر نوار ساحلی، برخورداری از دو بندر مهم تجاری شامل شهید بهشتی و شهید کلانتری و بنادر مختلف ماهیگیری و جایگاه تخلیه صید، ده¬ها جاذبه¬های گردشگری و موقعیت مناسب برای پرورش آبزیان از جمله میگو، از ویژگی¬های ممتاز در حوزه¬های مختلف صنایع دریایی و توسعه اقتصاد دریامحور در بین بنادر ایران برخوردار است.
علاوه بر اینها، بندر چابهار در سیاست¬های کلی برنامه ششم توسعه به عنوان نسخه اقتصاد مقاومتی، جایگاه ویژه¬ای دارد. در بند 21 این سیاست¬ها، مشخصا به «توسعه اقتصاد دريايي جنوب کشور در محور چابهار-خرمشهر با تأکید بر سواحل مكران» اشاره شده و جهت¬گیری احکام در این اسناد بالادستی، بیشتر به سمت تقويت نقش مناطق ساحلي خصوصا جنوبی است که بندر چابهار از شاخص¬ترین آنهاست.
• مزایای حضور چابهار در دو کریدور ترانزیتی جهان
واقع شدن بندر چابهار در بین دو کریدور ترانزیتی مهم دنیا، نقش آن را در حوزه ترانزیت کالا و در نتیجه، اقتصاد دریامحور بیش از پیش برجسته کرده است:
کریدور شرق - غرب: از آنجا که حدود نیمی از حمل¬ونقل در سرتاسر جهان از خاور دور یعنی آسیای شرقی و جنوب شرقی به سایر کشورها انجام می¬شود، قرار گرفتن چابهار در جنوبی¬ترین نقطه عبور کریدور شرق - غرب بسیار مهم است. این کریدور که شروع آن از دروازه ابریشم در چین است، بعد از گذر از استان کانتون چین و آسیای جنوب شرقی، وارد هندوستان و شهرهای مهم آن شده و به چابهار می¬رسد.
کریدور شمال - جنوب: قبل از ابتکار جاده ابریشم جدید توسط چینی¬ها، کریدور شمال- جنوب، اصلیترین حلقه تجارت بین آسیا و اروپا بوده است. در این کریدور، ترانزیت کالاها از هند آغاز شده و پس از ورود به بنادر ایران در دریای عمان و خلیج فارس یعنی چابهار و بندرعباس، از مسیرهای جادهای و ریلی به سواحل دریای خزر انتقال پیدا میکند. سپس از طریق مسیر آبی یا قلمرو آذربایجان به روسیه می¬رسد و از این مسیر، وارد بازارهای اروپایی می¬شود.
قرار گرفتن بندر چابهار در کریدورهای ترانزیتی یادشده، مزیت¬های اقتصادی فراوانی دارد. درآمد بالغ بر یک میلیارد دلار در سال برای کشورهای که در مسیر کریدور (شمال - جنوب) قرار دارند، کاهش وابستگی تجارت و ترانزیت کشورهای جنوبی آسیا به کانال سوئز و بهبود وضع معیشتی ساکنان استان سیستان و بلوچستان و شهر چابهار از طریق ترانزیت کالا به افغانستان، پاکستان و آسیای میانه (کریدور شرق - غرب)، بخشی از این مزایاست. گسترش حجم مبادلات کالا بین ایران با هند و پاکستان و کشورهای حاشیه اقیانوس هند با روسیه و آسیای مرکزی، همکاری بنادر ایرانی با بنادر روسیه و قزاقستان و ایجاد قطب های خارجی جدید اقتصادی و تجاری در منطقه، از دیگر فواید آن است.
• چابهار: از آب¬های عمیق تا صنایع فراساحلی
چابهار، مهم¬ترین بندر تجاری ایران خارج از حوضچه خلیج¬ فارس است و قرار گرفتن آن در یک خلیج، موقعیت بندری ایده¬آل برای توسعه آن ایجاد می¬کند. این بندر نسبت به ساير نقاط ساحلي ايران، مزيت¬های خاص خود را داراست. آب¬های عمیق در خلیج چابهار، شرايط پهلوگیری کشتی¬های اقیانوس¬پیما و ايجاد تاسیسات بندری را در بنادر مهم تجاری آن فراهم مي¬کند.
نکته دیگر، اهمیت صنايع فراساحل با تاکید بر حوزه آب¬های عمیق است که در ایران کمتر به این موضوع، پرداخته شده است. در زمینه ذخایر نفت و گاز یا مخازن هیدروکربوری، سهم خشكي حدود 9 درصد، منابع دريايي کم¬عمق حدود 24 درصد و منابع دريايي در آب¬های عمیق حدود 67 درصد است. بنابراین توسعه زیرساخت¬ها، پیشرفت فناوری اکتشاف و استخراج نفت از آب¬های عمیق، ساخت اسکله و افزایش گنجایش بارگیری کشتیهای غول¬پیکر، با توجه به عمق بالای بندر چابهار، فرصت ویژه¬ای برای توسعه صنایع فراساحلی است.
به گفته مسئولان سازمان بنادر و دریانوردی، بر اساس برنامه توسعه بندر چابهار، فاز اول با هزینه یک میلیارد دلار توسط ایران ساخته شده و در سال 2017 به پایان رسیده است. در این فاز، زیرساختهای بندر مانند ساخت اسکله با عمق 17 متر، امکان حضور انواع کشتیها و نیز فرصت تخلیه و بارگیری انواع محصولات و کانتینرها فراهم شده است.
• فاصله ظرفیت تا بهره¬برداری
بر اساس اظهارات مسئولان بنادر و دریانوردی استان سیستان و بلوچستان، ظرفیت چابهار با بهره¬برداری از فاز نخست طرح توسعه بندر شهید بهشتی از 2.5 میلیون تن به 8.5 میلیون تن رسیده است. البته با فازها و اسکلههای قبلی امکان تخلیه و بارگیری سالانه 11 میلیون تن کالا در این بندر میسر است و با اجرای فاز 2، این رقم به حدود 35 میلیون تن خواهد رسید.
با وجود تمام ظرفیت¬ها، قابلیت¬ها و ترین¬های یادشده، بندر چابهار، در حوزه¬های مختلف اقتصاد دریا، خصوصا حمل¬ونقل و ترانزیت کالا و مسافر، شیلات و صنایع وابسته با مشکلات و چالش¬های زیادی دست¬وپنجه نرم می¬کند. فارغ از مسائل بین¬المللی ناشی از تحریم¬ها و محدودیت ارتباطات بین¬المللی و با وجود اجرای فازهای توسعه¬ای، همچنان اصلی¬ترین مسئله بندر چابهار، زیرساخت¬ است. آمادهسازی پس¬کرانهها نظیر ریل، بزرگراه و آزادراه، مشکلات صیادی، نبود کارخانه¬هایی با اشتغال و تولید بالا، حاشیهنشینی و محرومیت بنادر صیادی و اسکلهها از امکانات زیرساختی، تنها بخشی از این چالش-هاست.
ناتمام ماندن پروژه ریلی چابهار - زاهدان، به طول 633 کیلومتر که عملیات اجرایی آن از سال 1392 آغاز شده، بعد از حدود یک دهه، موید این ادعاست. این پروژه در راستای طرح توسعه سواحل مکران و با هدف تکمیل کریدور شمال - جنوب در شرق و اتصال بندر چابهار به شبکه ریلی و بهرهمندی از مزایای ترانزیت راهآهن از طریق اتصال آسیای میانه و افغانستان به آب¬های آزاد اقیانوسی، همچنان در حال اجراست و البته تکمیل آن تا پایان سال 1402، با وجود وعده مسئولان راه¬وشهرسازی با توجه به پیشینه¬های قبلی، بعید است.
هرچند به گفته مسئولان، استراتژی اصلی بندر چابهار، بهرهمندی کشورهای مختلف از ظرفیتهای این بندر است و از توسعه بندر چابهار به عنوان یک اَبَرپروژه در توسعه اقتصادی یاد می¬شود¬ اما بدون تخصیص اعتبار لازم، بین گفتار تا کردار و ظرفیت تا بهره¬برداری، از زمین تا آسمان، فاصله است. اصولا بی¬مایه، فطیر است.