آسیه فروردین- چالش¬های سیستم سنتی باربری کالا از یک¬سو و گسترش فناوری¬های نوین و سیستم¬های هوشمند مانند اپلیکیشن¬های موبایلی، از سوی دیگر، موجب رونق حمل بار آنلاین در کشور شده است. اهمیت این اتفاق، خصوصا از آنجا ناشی می¬شود که جاده¬ها، در مقایسه با سایر شقوق حمل¬ونقل، سهم 90 درصدی را در جابه¬جایی کالا به خود اختصاص می¬دهند. با این حال، همان¬طور که دوگانه تاکسی¬های اینترنتی با آژانس¬های تاکسیرانی سنتی، مدت¬ها موجب ایجاد کشمکش بین این دو گروه شده بود، در حوزه حمل بار جاده¬ای نیز چالش¬های گذر از رویکرد سنتی به آنلاین مشاهده می¬شود.
• آنچه سیستم باربری سنتی انجام نمی¬دهد!
اگرچه آمار دقیقی از اپلیکیشن¬های حمل بار در دسترس نیست اما روند فزاینده ظهور سامانه¬های هوشمند در حوزه حمل بار بیانگر این است که شرکت¬های باربری بین¬شهری نیز ضرورت بهره¬مندی از سامانه¬های آنلاین را دریافته¬اند و با پر کردن شکاف¬¬هایی که در سیستم سنتی حمل بار جاده¬¬ای وجود دارد، سعی در ارائه خدمات به¬روزتر، مطمئن¬تر، ایمن¬تر، سریع¬تر و دقیق¬تر دارند. مزیت¬های پلتفرم¬های آنلاین حمل بار جاده¬¬ای، موجب اتصال بدنه وسیعی از شرکت¬های باربری و رانندگان خودروهای باری به آنها، گسترش بانک اطلاعاتی و جامعه آماری در این حوزه و ایجاد مفهوم بازارگاه¬های الکترونیک حمل بار شده است.
معرفی رانندگان به شرکتهای حمل¬ بار و ارتباط دوسویه بین آنها، اعلام بار سریع و هوشمند، اطلاع¬رسانی پیامکی به رانندگان در محدوده جغرافیایی مبدأ بار، صدور بارنامه و بیمه¬نامه آنلاین، بخشی از فرصت¬های ایجادشده در حوزه باربری آنلاین است. همچنین دسترسی آسان و راحت به سالن¬های اعلام بار، حذف واسطه¬ها، داشتن بار دائم و رفع مشکل پیمایش یک¬سر خالی، مشاهده مستمر مشتریان دارای بار و مدیریت ناوگان تحت پوشش برای شرکت¬های باربری¬، از دیگر مزایای حمل بار با استفاده از سیستم¬های هوشمند است.
• نمونه¬های گذر از باربری سنتی به آنلاین
در همین رابطه، یکی از سامانه¬های هوشمند که خود را بزرگ¬ترین سامانه اعلام بار سراسری با اتصال هوشمند باربری-ها، رانندگان و کارخانجات، با تاکید بر حوزه جاده¬ای معرفی کرده، از عضویت 67 هزار راننده در سامانه و مشاهده 678 هزار بار جاده¬ای توسط رانندگان در طول یک ماه خبر داده است.
شرکت دیگری که خود را اولین شرکت بزرگ¬مقیاس هوشمند و استارتاپِ ارائه¬دهنده خدمات حمل¬ونقل بار نامیده، مزیت-هایی مانند شفافیت در کمیسیون پرداختی رانندگان، ثبت بارنامه¬ها در یک سامانه¬ و کنترل لحظه¬ای آن، جلوگیری از سرقت بار، کاهش تلفات و پیشگیری از قاچاق کالا، کنترل دستگاه¬های نظارتی مانند پلیس راه و سازمان راهداری، رصد مستمر اطلاعات ناوگان، راننده و بار و نیز ارتقای استانداردهای حمل بار را از مزیت¬های خود عنوان کرده است.
همچنین یک شرکت¬ سنتی باربری با سابقه بیش از 30 سال فعالیت، با اعلام حمل بار برای استان¬ها، شهرستان¬ها، پایانه-های مرزی و مسیرهای بین¬المللی (ترکیه، عراق و اروپا)، از راه¬اندازی اپلیکیشن¬های ویژه رانندگان و صاحبان بار خبر داده و با ارائه فرم مشخصات از رانندگان درخواست کرده مشخصات خود و وسیله باری¬ را ثبت کنند تا خدمات آنلاین به آنها داده شود. با این وجود، تغییر فرایندها و روش¬های باربری سنتی به آنلاین با موانع جدی روبه¬روست.
• سامانه¬های آنلاین، نقطه اتصال 500 هزار راننده به باربری جاده¬ای
برای بررسی چالش¬های حمل بار جاده¬ای، ابتدا مروری بر آمار رانندگان، وسایل نقلیه باری و شرکت¬های باربری فعال در کشور حائز اهمیت است. بر اساس سالنامه آماری 1400 سازمان راهداری و حمل¬ونقل جاده¬ای زیرنظر وزارت راه-وشهرسازی، حدود 517 هزار راننده باری جاده¬ای، 365 هزار کامیون عمومی جاده¬ای و 4578 شرکت و موسسه فعال باربری در سطح کشور فعالیت می¬کنند.
بر این اساس، طبق آمار، هنوز بیش از 80 درصد رانندگان کامیون¬ها و خودروهای سنگین باربری، خودمالک هستند که با احتساب سهم ملکی سایر اشخاص به حدود 90 درصد می¬رسد؛ یعنی فقط حدود 10 درصد آنها شرکتی هستند. این امر بدین معناست که از مجموع حدود 500 هزار راننده کامیون، همچنان 450 هزار راننده، خودمالک هستند و ارتباط سازمانی با شرکت¬های باربری ندارند. با این نگاه، بیش از 4500 شرکت باربری فعال، فقط با حدود 50 هزار راننده کامیون و البته رانندگان سایر وسایل نقلیه باری مانند وانت-بارها و... در ارتباط مستمر و شرکتی هستند.
همین عامل، یعنی خودمالکی¬ها در حمل بار جاده¬ای و فقدان تعامل بین شرکت¬های باربری و رانندگان، در سیستم باربری سنتی، یکی از الزامات ظهور و گسترش سامانه¬های هوشمند باربری و تبدیل سیستم¬های سنتی به آنلاین است. اتصال تعداد زیادی از رانندگان به اپلیکیشن¬ها و تجهیز شرکت¬های باربری به سیستم¬های حمل¬ونقل هوشمند، بیانگر نفوذ آنها در جابه-جایی کالا در جاده¬هاست.
• رضایت رانندگان: وداع با دغدغه 120 هزار ناوگان یک¬سر خالی
یکی دیگر از چالش¬های حمل بار سنتی، ناوگان یک¬سر خالی، پیمایش کامیون¬های بدون بار و نیز وسایل نقلیه باری فرسوده در جاده¬هاست که استهلاک، مصرف سوخت، افزایش هزینه¬ها و کاهش درآمدها را به دنبال دارد. طبق برآوردها، با مدل سنتی، 30 درصد کامیونها، یعنی تقریبا 120 هزار دستگاه (از مجموع حدود 365 هزار کامیون)، با معضل پیمایش یک¬سرخالی مواجه هستند. همچنین بر اساس آمارهای سازمان راهداری طی سال¬های قبل تا کنون، حدود 40 درصد پیمایش ناوگان، بدون بار است.
در این زمینه، اگرچه همان چالش آژانس¬های تاکسی درون¬شهری و اتحادیه تاکسیرانی با اولین سامانه¬های تاکسی اینترنتی مانند اسنپ و تپسی، در حوزه بار جاده¬ای نیز بین شرکت¬های باربری سنتی و اپلیکیشن¬های حمل بار جاده¬ای وجود دارد اما تجربه و خروجی این چالش¬ها نشان می¬دهد برای مشتریان که در اینجا صاحبان بار و دریافت¬کنندگان آن هستند، قیمت، امنیت و کیفیت خدمات مهم است و برای رانندگان که در اینجا صاحبان وسایل نقلیه بار جاده¬ای هستند، داشتن بار همیشگی، عدم پیمایش بی¬هدف و سرگردان در جاده¬ها و کسب درآمد اهمیت دارد.
اتفاقا یکی از ویژگی¬های سامانه¬های هوشمند حمل بار جاده¬ای، رفع معضل ناوگان یک¬سر خالی و وجود بار دائمی توسط رانندگان است. این سامانه¬ها با ایجاد پنل اختصاصی برای رانندگان و ارائه فهرست بارهای جاده¬ای در مسیرهای مختلف به آنها در قالب مناقصه یا تعیین قیمت، سهم زیادی در حل چالش ناوگان یک¬سر خالی، صرفه¬جویی مصرف سوخت ناشی از پیمایش خالی کامیون در سیستم سنتی و کسب درآمد بیشتر برای رانندگان دارند. همچنین شرکت¬های حمل¬ونقل بزرگ مقیاس هوشمند با راه¬اندازی سامانه¬های هوشمند یا انعقاد قرارداد با پلتفرم¬های آنلاین حمل بار جاده¬ای در صدد غلبه بر این چالش قدیمی و جذب بیشتر رانندگان بار برآمده¬اند.
• رضایت صاحبان بار و مشتریان: مدیریت متمرکز از مبدأ تا مقصد
مشکلات سیستم سنتی باربری فقط به رانندگان و شرکت¬های باربری اختصاص ندارد بلکه ارسال¬کنندگان و دریافت¬کنندگان بار نیز در این سیستم، دغدغه¬های خاص خود را دارند. احراز هویت راننده، مبدأ و مقصد بار و صدور بیمه¬نامه¬، همواره از چالش¬های سیستم سنتی حمل بار جاده¬ای بوده است. خودمالکی بودن بسیاری از رانندگان جاده¬ای، مشکلات ناشی از احراز هویت حضوری و نبود سیستم هوشمند بررسی سوابق فعالیت آنها، عدم امکان پیگیری بار در طول مسیر از مبدأ تا مقصد، بیمه بار و ایمنی آن، تخلف در صدور بیمه¬نامه¬ها و مانند آن، طی سال¬ها، نگرانی¬های جدی برای صاحبان بار و مشتریان ایجاد کرده است.
با این حال، با گسترش سامانه¬های آنلاین، احراز هویت رانندگان به صورت الکترونیکی و با استفاده از سیستم¬های هوشمند صورت می¬گیرد و میزان تخلف یا کم¬دقتی به شدت کاهش پیدا می¬کند. همچنین تایید مبدأ و مقصد بار و نیز پیگیری بار در طول مسیر از نظر ایمنی و زمان تحویل و نیز صدور بیمه¬نامه که قبلا به صورت دستی و با اظهار شرکت باربری صورت می¬گرفت، اکنون از طریق GPS انجام می¬شود. در مجموع به دلیل مدیریت متمرکز بار از طریق سامانه¬های هوشمند و باربری آنلاین، از مبدأ تا مقصد، دغدغه¬های باربری سنتی تا حد زیادی مرتفع خواهد شد.
• چالش قانونی و لزوم مقررات¬زدایی
با همه مزیت¬های یادشده، چالش¬های قانونی بر سر راه پلتفرم¬های آنلاین حمل بار جاده¬ای وجود دارد. بخشی از این چالش-ها، به دستورالعمل شرکت¬های حمل¬ونقل بزرگ¬مقیاس هوشمند در سال 1398 برمی¬گردد. در ماده 7 این دستورالعمل آمده اگر شرکت حمل¬ونقل، فعالیت بازارگاهی¬اش را از طریق تفاهم¬نامه با بازارگاه الکترونیک حمل بار انجام دهد، 30 درصد سهم بازارگاه باید به شرکت حمل¬ونقل سراسری اختصاص یابد. ضمن اینکه انعقاد تفاهم¬نامه هر شرکت حمل¬ونقل سراسری فقط با یک بازارگاه و هر بازارگاه با یک شرکت، امکان¬پذیر است. همچنین طبق ماده 3 این دستورالعمل، حداقل وسایل نقلیه باری ملکی برای هر شرکت حمل¬ونقل هوشمند باید 100 دستگاه باشد.
این مواد قانونی، علاوه بر چالش¬های یادشده ناشی از باربری سنتی، محدودیت¬هایی را برای توسعه شرکت¬های حمل¬ونقل هوشمند و نیز تعامل آنها با استارتاپ¬ها و سامانه¬های باربری آنلاین یا همان بازارگاه¬های الکترونیک حمل بار ایجاد کرده و با وجود کارآیی بالای اپلیکیشن¬ها در این حوزه، عملا مانع توسعه حمل بار جاده¬ای و تحول در این عرصه شده است. رفع این تنگناها نیازمند حذف قوانین و مقررات دست¬وپاگیر توسط نهادهای بالادستی خصوصا وزارت راه¬وشهرسازی و سازمان تابعه آن یعنی راهداری و حمل¬¬ونقل جاده¬ای به عنوان متولی این حوزه است.