• انواع لوله¬ها در تاسیسات ساختمان
لوله¬کشی ساختمان، بخش بسیار مهمی از ساخت¬وساز یک بنا محسوب می¬شود و انجام درست آن می¬تواند ضمن پیشگیری از هزینه¬های زیاد و اتلاف منابع، سلامت و بهداشت افراد را نیز مدنظر قرار دهد. در تاسیسات ساختمانها با توجه به جنس، کاربرد و نحوه اتصال، از لولههای متفاوتی استفاده می¬شود. انواع مختلف لوله¬کشی ساختمان شامل موارد زیر است:
- لوله¬کشی آب گرم و سرد
- لوله¬کشی فاضلاب
- لوله¬کشی شوفاژ و پکیج
- لوله¬کشی گاز
در این میان، نقش لوله¬کشی¬ گرم و سرد و نیز فاضلاب در شبکه آب¬رسانی ساختمان اهمیت ویژه¬ای دارد. برای درک این موضوع، کافی است چندین ساعت، با مشکل قطعی آب مواجه شویم. شبکه آب¬رسانی ساختمان¬ها را می¬توان در قالب موارد زیر تشریح کرد:
1- لوله آب مصرفی پس از کنتور آب، به شیر قطع و وصل و شیر یک¬طرفه در ورودی ساختمان متصل می¬شود.
2- سپس با توجه به شبکه لوله¬کشی و تجهیزات آب¬رسانی مورداستفاده در ساختمان، مسیر لوله¬کشی مشخص می¬شود.
3- آب از پایین¬ترین قسمت شبکه لوله¬کشی با انشعاب اصلی، ابتدا به شیر تخلیه و هِدِر تقسیم شده و از هدر، انشعاب-هایی برای تهیه آب گرم مصرفی و لوله¬های تغذیه آب سرد طبقات و زیرزمین جدا می¬شود. چنانچه از دستگاه سختی-گیر در سیستم گرمایش مرکزی و تهویه مطبوع استفاده شود، انشعاب دیگری نیز لحاظ خواهد شد.
4- لوله آب گرم خروجی از منبع آب گرم همراه لوله وارد سرویس¬ها شده و وسایل بهداشتی را تغذیه می¬کند.
5- در ساختمان¬های چندواحدی، معمولا یک یا چند مسیر برای بالا رفتن لوله¬های آب لحاظ می¬شود و هرکدام از لوله-های رایزر در ابتدای مسیر باید دارای شیر فلکه قطع و وصل دستی باشند.
با توجه به موارد یادشده، هرگونه اختلال در سیستم آب¬رسانی یک ساختمان، به دلیل استفاده از لوله¬هایی با جنس، کیفیت و نحوه لوله¬کشی نامناسب، تبعات بسیار ناخوشایندی را برای ساکنان به همراه خواهد داشت.
• دلایل استفاده از لوله¬های آب¬رسانی آهنی و پلاستیکی
تحولات گسترده در شبکه آب¬رسانی طی سال¬های اخیر، گسترش ساختمان¬سازی خصوصا مجتمع¬های مسکونی و تجاری با واحدهای متعدد، بهره¬مندی از تجهیزات و تکنولوژی¬های نوین در زمینه تاسیسات ساختمان¬ها به¬ویژه لوله¬کشی و مشکلات استفاده از لوله¬های بتنی و سیمانی، چهار عامل عمده استفاده از لوله¬های مناسب و امروزی برای سیستم فاضلاب و آب آشامیدنی است.
لوله¬های بتنی و آزبست سیمانی به دلیل هزینه بالای تعمیر و نگهداری آن و نیز مشکلات زیست محیطی، سال¬هاست که دیگر کاربرد چندانی در آب¬رسانی و جمع¬آوری فاضلاب ندارند. همچنین انتقال آب آشامیدنی از طریق لوله¬های مناسب، باید حداقل دو خصوصیت ضدزنگ و جلوگیری از آلودگی آب را داشته باشد. به همین دلیل، امروزه لولههای مورداستفاده در آب¬رسانی و جمع¬آوری فاضلاب، لولههای پلاستیکی یا آهنی هستند و لوله¬های بتنی و سیمانی برای انتقال آب منازل، اماکن و سیستم¬های آب¬رسانی کوچک، جای خود را به لوله¬های فولادی گالوانیزه، چدن و پلاستیک یا پلیمر داده¬اند. اکنون به تشریح هریک از لوله¬ها با توجه به نوع کاربردشان می¬پردازیم.
• لوله¬های گالوانیزه در آب¬رسانی
گالوانیزه، فرایندی تولیدی است که در آن روکش روی از فولاد یا آهن محافظت کرده و از زنگ¬زدگی جلوگیری می¬کند. بنابراین گالوانیزه از جنس فولاد نرم و روشی ساده و موثر برای محافظت از آهن در برابر تخریب ناشی از آب و هواست. گالوانیزه¬ها اغلب خاکستری¬تیره هستند. یکی از کاربردهای مهم آنها، استفاده از لولههای گالوانیزه در سیستم آب-رسانی منازل با قطر 5 تا 8 اینچ است که برای تبدیل قطر میتوان از اتصالات استفاده کرد. اتصالات قطعاتی هستند که هنگام لوله¬کشی آب گرم و سرد مصرفی در زمینه اتصال لوله¬ها به یکدیگر، تغییر جهت دادن لوله¬ها، انشعاب¬گیری و تبدیل قطر لوله¬ها کاربرد دارند. البته لولههای آهنی گالوانیزه نیز از جنس آهن سفید هستند و آن را در فلز مذاب قرار می¬دهند.
• انواع لوله¬های گالوانیزه در آب¬رسانی
لوله گالوانیزه شامل دو نوع است:
- لوله گالوانیزه فولادی
- لوله گالوانیزه آهنی
این لوله¬ها در بازار به لولههای آهنی سفید مشهورند هستند و چندان تفاوتی بین آنها مطرح نمی¬شود. این لوله های فولادی مقاومت و استحکام زیادی دارند و دارا بودن وزن سبک از ویژگیهای آن است. به همین دلیل در سیستم آبرسانی نیز کاربرد پیدا کرده¬اند. با این حال، در بسیاری از موارد، لوله¬های گالوانیزه در تاسیسات آبی، جای خود را به لوله¬های پلیمری داده¬اند.
• لوله¬های چدنی در آب¬رسانی
هرچند لولههای فاضلاب قدیمی از نوع لوله چدنی هستند اما این لوله¬ها و انواع قدیمی آن، هنوز در لولههای فاضلاب مورد استفاده هستند. تنوع این لولهها در سایز، شکل و نوع آلیاژی آنها نهفته است. لولههای چدنی به دلیل مواد مورداستفاده در ساخت آنها موجب کاهش سروصدا و لرزش میشوند. این لوله¬های سیستم فاضلاب، در مقابل فشار، استحکام مناسبی دارند و در مقایسه با لولههای فلزی کمتر دچار پوسیدگی میشوند و ارزانترند. همچنین در صورت گرفتگی، با استفاده از دستگاه تراکم هوا، میتوان مسیر این لوله¬ها را باز کرد. در مجموع، قابلیت استفاده در اغلب پروژهها، تطبیق¬پذیری بالا، کاربرد متنوع، هزینه نصب پایین و دسترسی آسان از مزیت¬های لوله¬های چدنی است.
با این حال، لولههای چدنی در برابر مواد شیمیایی فاضلاب، دچار خوردگی و زنگ¬زدگی میشوند و وزن بیشتری دارند. همچنین عدم وجود خاصیت انعطاف¬پذیری و لاستیکی، پایین بودن قدرت مکانیکی، بدون محافظ و روکش خارجی بودن اغلب آنها و عدم یکنواخت بودن ضخامت لوله از دیگر معایب آنهاست.
قیمت لوله چدنی با توجه به طول، ابعاد و اندازه لولهها تعیین میشود. هرچقدر خلوص و سنگینی مواد مورداستفاده در لوله، بیشتر باشد، قیمت آن افزایش مییابد.
• انواع لوله¬های چدنی در آب¬رسانی و سیستم فاضلاب
لوله¬های چدنی در سیستم فاضلاب شامل دو نوع هستند:
- دو سرتخت: اتصال در این نوع لولهها با استفاده از بست مخصوص است. لولههای سرتخت، به علت وزن سبک و روشهای مختلف اتصالی که به علت سری مادگی دارند، بیشتر مورد استفاده هستند.
- سرتوپی: اتصال در این لولهها به صورت سرب و کنف است و به صورت یک¬سر توپی و دو سرتوپی در بازار عرضه می¬شوند.
به طور کلی، لولههای سرتخت نسبت به سرتوپی، فشار بیشتری را تحمل میکنند. همچنین به خاطر ویژگی الاستیک، قابلیت تحمل ضربه بیشتری نسبت به لولههای دیگر دارند.
علاوه بر دو نوع یادشده که در سیستم فاضلاب کاربرد دارند، لوله¬¬های داکتیل از دیگر انواع لوله¬های چدنی با کاربرد متفاوت¬تر هستند. این لوله¬ها از جنس چدن داکتیل و از محصولات متالوژی خاص ساخته شده و برای انتقال و توزیع پرتابل آب کاربرد دارند و دارای ویژگی¬های خاصی برای انتقال آبِ تحتِ فشار هستند. مقاومت بالا در برابر فشارهای انبساطی و ضربات شدید، هزینه پمپاژ کم، نصب و تست آسان، کارکرد مستمر در جریان هیدرولیک، مقاوم در برابر انفجار و حرکات زمین، قابلیت استفاده در سطح یا داخل زمین و تنوع در سایز از سایز 50 تا 2000 از جمله مزایای آنهاست.
• لوله¬های پلیمری در آب¬رسانی
لولههای پلیمری به دلیل خواص و مزایای بی¬شمار، در صنعت و تاسیسات ساختمانی از جمله آب¬رسانی مورداستفاده قرار می¬گیرند. خواص ویژه شیمیایی و فیزیکی، مقاومت بالا، نصب و جابه¬جایی راحت و هزینه کمتر از جمله مزیت¬های لوله-های پلیمری برای سیستم آبرسانی و فاضلاب به شمار می¬روند. افت فشار کمتر، انعطاف¬¬پذیری بالا، نارسانای الکتریسیته، داشتن خواص بهداشتی و مقاومت در برابر حملات میکروبیولوژی و رسوبپذیری ناچیز، از دیگر مزیت¬های این لوله¬ها هستند.
با وجود این مزایا، لوله¬های پلیمری، اشتعال¬پذیرند، تحمل چندانی در مقابل دما و فشار ندارند و اتفاقا برخی از این لوله¬ها، به دلیل کاهش کیفیت در حرارت بالا، تنها در زمینه انتقال آب سرد کاربرد دارند. برای رفع این محدودیت، در برخی از لولهها، ترکیبی از پلیمر و فلز استفاده شده که بر اساس نوع کاربری آن، خواص فیزیکی، شیمیایی و مکانیکی لوله را تعیین میکنند. با این همه، لوله¬های پلیمری، از جمله لولههای محبوب فعالان این صنعت خصوصا تاسیسات ساختمانی است.
در حال حاضر، در سیستمهای آبیاری و آب¬رسانی، تخلیه فاضلاب، توزیع آب در باغبانی، کارخانجات، دامداری، پساب صنعتی و شیمیایی، صنعتی فرآوری مواد غذایی و... از لوله های پلیمری استفاده میشود. نکته مهم اینکه اکنون لولههای پلیمری جایگزین لولههای گالوانیزه در تاسیسات آب و گرم و سرد شده است.
• انواع لوله¬های پلیمری در آب¬رسانی
رایج¬ترین لولههای پلیمری را با توجه به کاربردها و کارکردهای هرکدام، می¬توان به انواع چهارگانه زیر تقسیم کرد:
لوله پلی اتیلن (PE): از مقاومترین انواع لوله های پلیمری است که در برابر خوردگی، پوسیدگی و اشعه ماورای بنفش مقاوم هستند و علاوه بر سبکی، انعطافپذیری بالا دارد. از این نوع لوله، چندین نوع لوله پلیمری پرمصرف ساخته میشود. یکی از انواع آن، لوله پلی اتیلن مشبک است که با نماد اختصاری (PEX) شناخته میشود.
لوله پی وی سی یا پلی وینیل کلراید (PVC): اکثر این لولهها به رنگ خاکستری یا سفید و برخلاف دیگر لولههای پلیمری، قابل اشتعال هستند و در دمای زیر صفر شکننده¬اند. البته اشتعال فقط در همان قسمت خودش باقی مانده و از بین میرود و به دیگر قسمتهای لوله منتقل نمی¬شود. کیفیت این لولهها تحت¬تاثیر نور شدید خورشید یا اشعه ماورای بنفش آسیب¬پذیر است و در برابر حرارت، استحکام خود را از دست میدهند، بنابراین از آنها در لولههای آب گرم استفاده نمیشود. با این حال، به علت سبکی، اتصال سریع، عدم نیاز به رنگ¬کاری و مقاومت شیمیایی بالا در سیستم فاضلاب به عنوان لوله تخلیه اصلی کاربرد دارد. این لوله¬ها به دو دسته UPVC و CPVC تقسیم میشوند. در لولههای سی¬پی¬وی¬سی، کلر بیشتری به کار رفته و مقاومت بیشتری دارند.
لوله پلی پروپیلن (PP): کاربرد این نوع لوله، شبیه به لوله پی¬وی¬سی است اما مقاومتر و کاربردیتر بوده و حداقل تا 50 سال عمر میکنند. اتصالات متنوعی که از این نوع در بازار است، آن را تبدیل به یکی از محبوبترین لولهها در بازار جهانی کرده است. از انواع آن میتوان به هموپلیمر، کوپلیمر ضربهای و کوپلیمر اندام اشاره کرد. در آب¬رسانی سیستمهای کوچک از لولههای سبز و سفید پلیپروپلین استفاده میکنند. این نوع لوله به دلیل مقاومت بالایی نسبت به سایر انواع لولههای پلیمری، در سیستم آب¬رسانی گرم و سرد، هر دو، کاربرد دارد اما در صورت قرار گرفتن در برابر نور خورشید دچار شکنندگی میشود.
لوله پلی¬بوتیلن (PB): این نوع لوله که در ساخت¬وسازهای جدید چندان مرسوم نیست، جایگزین لوله¬کشی مسی است و اغلب در ترکیب با مس استفاده میشود. این لوله، غالبا به رنگ خاکستری و جدار داخلی آن صاف است و از رسوب آب جلوگیری میکند. حداکثر قطر این لولهها یک میلیمتر است. از لوله پلی¬بوتیلن همانند لولههای پی¬وی¬سی در انتقال آب گرم استفاده نمی¬شود و فقط برای آب سرد کاربرد دارد. مقاومت نسبت به سایش و خوردگی، نارسانای حرارت و الکتریسیته و انعطاف¬پذیری از ویژگی¬های لوله پلی¬بوتیلن است با این حال، به خاطر مقاومت کم در برابر سرما، دمای بالا و قابلیت اشتعال، چندان از آن استفاده نمی¬شود.